Over de theorie van Gestalttherapie
voor gestalttherapeuten en aanstaande gestalttherapeuten

Mensen die gestalttherapeut zijn geworden, zijn hun privéleven ingegaan teneinde hun zelf te ontdekken en dat te mobiliseren tot grotere effectiviteit betreffende het bevredigen van hun behoeften en wensen op lichamelijk, psychologisch en sociaal gebied. Zelf staat in gestalttherapie voor het contactproces dat, zolang we leven niet eindigt. Het is een scheppend afstemmen op de omgeving (de ander) en moet dus niet worden opgevat als statisch, want het zelf is een levend en persoonlijk proces dat afhankelijk van de omstandigheden groter (meer) of kleiner (minder) wordt. We spreken in gestalttherapie over mijn zelf, jouw zelf, zijn/haar zelf, uw zelf etc. en bedoelen dan iets anders dan: ikzelf, jijzelf; hijzelf en uzelf…

Gestalttherapie onderscheidt zich van de psychoanalyse en andere daarvan afgeleide, psychotherapieën door onderzoek naar het vormen van nieuwe gehelen (gestalten) in de actuele situatie: het nu. Het is een omvattende theorie, die de verdringende krachten (onderbrekingen) onderzoekt met behulp van awareness. Een Gestalt is een (nieuw) gevormd geheel, die groei tot gevolg heeft. Awareness wordt gekenmerkt door contact, gevoeligheid (zintuiglijkheid), opwinding en gestaltformatie... Een gestaltformatie is altijd in gezelschap van awareness. Het vormen van complete omvattende gestalten is de voorwaarde tot geestelijke gezondheid en groei. Alleen een complete gestalt kan een automatisch functionerende eenheid van het organisme worden (een reflex). Incomplete gestalten vertegenwoordigen 'onaffe zaken', deze blijven aandacht vragen en werken de formatie van een nieuwe vitale gestalt tegen. Hierdoor ontstaat stagnatie en regressie in plaats van groei en ontwikkeling.

storing van figuur/grond formatie
Storing van figuur/grond formatie treedt op wanneer de elasticiteit van de figuur/ grond formatie is verstoord. We vinden daar vaak een rigiditeit (of fixatie) of een gebrek aan figuurformatie (verdringing).

de kern van de theorie is de wisselwerking of figuur/grond formatie
Bij gezondheid is de relatie tussen figuur en grond (ook veld) een proces (het voortdurend op de voorgrond komen en weer terugwijken van figuren). Deze wisselwerking tussen figuur en achtergrond is de kern van de theorie. Aandacht, concentratie, interesse, betrokkenheid, opwinding en gratie zijn representatief voor een gezonde figuur/grond formatie; terwijl verwarring, verveling, dwanghandelingen, fixaties, angst, geheugenverlies, stilstand en verlegenheid of opgelatenheid er op wijzen dat de figuur/grond relatie is verstoord. De meest relevante behoefte, is op de voorgrond en is daar de figuur tot de behoefte is bevredigd, waarna hij in de achtergrond verdwijnt (=gestaltvoltooiing); er is dan een tijdelijk evenwicht waarna er ruimte komt voor de volgende meest relevante behoefte (figuur). Wanneer de behoefte niet wordt bevredigd, verdwijnt hij uiteindelijk uit de aandacht (awareness) en blijft een volgende figuurvorming storen totdat hij opnieuw in de aandacht komt en kan worden doorgewerkt (= alsnog vervuld of los gelaten).

het voor de hand liggende
De gestalttherapeut werkt met het voor de hand liggende. De manier waarop de cliënt praat, ademt, beweegt, censureert, veracht, redenen zoekt etc. wordt niet opgevat als zijn aanleg of zijn aard, zoals vaak gebruikelijk is, maar als een expressie van de onvoltooide dominante behoefte. Het is juist in het voor de hand liggende, waar we de onvoltooide gestalten kunnen waarnemen en alleen door het voor de hand liggende zijn ze aan te pakken en kan de cliënt de levendigheid van de elastische figuur/grond relatie herwinnen.

het geheel bepaalt de delen
De belangrijkste verdienste van de gestaltbenadering is misschien wel het inzicht dat het geheel de delen bepaalt, hetgeen tegengesteld is aan een eerdere aanname dat het geheel meer is dan de som der delen. De therapeutische situatie is bijvoorbeeld meer dan een rekenkundig gegeven van een therapeut plus een cliënt. Het is een ontmoeting van beiden. Als de therapeut rigide en ongevoelig is voor de specifieke eisen van de steeds veranderende therapeutische situatie zal z/hij geen goede therapeut zijn. Men kan geen gestalttherapeut zijn wanneer men weigert deel te hebben aan het doorgaande proces van de therapeutische situatie.

herstel van awareness in de therapeutische situatie
Wanneer mensen ongevoelig zijn, kunnen zij niet adequaat oriënteren en efficiënt handelen. Om dit te herwinnen moet men de awareness herstellen, betreffende: de zintuiglijkheid; het in contact treden; de opwinding en de gestaltformaties. Dit is mogelijk door de therapeutische situatie als een experimentele situatie op te vatten. De gestalttherapeut stelt geen expliciete of impliciete eisen aan de cliënt zoals: 'raap je bij elkaar' of 'je moet je ontspannen' of 'niet censureren' of 'je bent ondeugend; je hebt weerstand' maar realiseert zich dat daardoor de moeilijkheden van de cliënt groter worden, z/hij kan neurotischer worden of zelfs wanhopig. Wel worden er een aantal experimenten aangeboden die, en dit is van het grootste belang, niet opgevat moeten worden als taken die voltooid moeten worden, maar als oefeningen waar men zichzelf in ervaart. Er wordt expliciet gevraagd, "wat maak je mee als je dit herhaaldelijk probeert te doen?" Met deze methode komen de moeilijkheden van de cliënt aan de oppervlakte. Niet de taak is het centrale thema maar dat wat het succesvol uitvoeren van de taak in de weg staat, is het centrale thema. Op deze wijze worden de storingen in de gestaltformatie ontdekt en kunnen zij worden doorgewerkt.

assimilatie
Onvoltooide gestalten blijven in de weg zitten en kosten energie die aan de groei wordt ontrokken, slechts een gedeelte van de persoonlijkheid kan zich ontwikkelen er ontstaat innerlijke verdeeldheid. Zolang we innerlijk verdeeld zijn (gespleten), verloopt onze groei zeer moeizaam of gebeurt helemaal niet. Onze groei is een gevolg van assimilatie. Het gaat in gestalttherapie dan ook om assimilatie, mentale assimilatie, die een gevolg is van een goede wisselwerking met de omgeving (het organisme groeit door voedselopname uit zijn omgeving, lichamelijk en geestelijk). Alleen door volledige assimilatie kunnen verschillende ze!fstandigheden zich verenigen tot een nieuw geheel. awareness: waarnemen en ontdekken Tot slot, in gestalttherapie leert men de gebeurtenissen waarnemen zoals ze op dat moment worden ervaren en leert men ontdekken welke factoren er werkzaam zijn betreffende het waarnemen en hoe die factoren werken. Hierdoor verwerft men een persoonlijke oorspronkelijkheid en een natuurlijke opvatting van het leven wat betreft denken, handelen en voelen die leidt tot meer voldoening en levensvreugde

Bovenstaande is een zeer summiere samenvatting van de theorie van gestalttherapie zoals die is beschreven in het standaardwerk: 'Gestalt Therapy, Excitement and Growth in the Human Personality' van Frederick S. Perls, Paul Goodman, Ralph Hefferline, 1951. Dit boek is het resultaat van de inspanning van drie samenwerkende auteurs. Perls, die in zijn boek 'Ego, Hunger and Agression' 1942 reeds een aanzet gaf, Goodman, die de theoretische achtergrond verder uitwerkte en Hefferline die de experimenten heeft ontworpen. Zonder gedegen bestudering van dit boek kan men niet echt begrijpen wat gestalttherapie is.